Historia Zakładu Geomorfologii IGiGP UJ

omorfologia w Uniwersytecie Jagiellońskim jest nauką o długiej, 150-letniej historii. Początki jej sięgają utworzenia w 1849 roku pierwszej na ziemiach polskich Katedry Geografii. Do jej rozwoju przyczynili się tak znakomici uczeni jak profesorowie Ludomir Sawicki, Jerzy Smoleński i Mieczysław Klimaszewski, zaliczani do grona najwybitniejszych polskich geomorfologów. Ze względu na rodzaj, cele i metody prowadzonych badań oraz stopień rozwoju nauki, w długoletniej historii geomorfologii uniwersyteckiej można wyróżnić pięć zasadniczych okresów.

Okres pierwszy nawiązuje do początków powstania geomorfologii polskiej i pierwszych prac z tej dziedziny zarówno geografów: W. Pola i F. Schwarzenberg-Czernego jak i nie-geografów: głównie geologów i geofizyków.

Okres drugi związany jest z wyraźnym rozwojem geomorfologii i przypada na lata 1910-1949, wiąże się z działalnością profesorów L. Sawickiego i J. Smoleńskiego, doc. J. Szaflarskiego, dr M. Klimaszewskiego, dr Wrzoska oraz prof. Eugeniusza Romera.

Okres trzeci, charakteryzuje się osiągnięciem przez geomorfologię krakowską światowego poziomu, dzięki zastosowaniu oryginalnych metod badawczych, opracowanych głównie przez prof. M. Klimaszewskiego, prof. Z. Czeppego i prof. J. Flisa.

Okres czwarty przypadający na lata 1978-2005, po odejściu prof. M. Klimaszewskiego na emeryturę można nazwać okresem poszukiwań nowych kierunków badań i stosunkowo dużej fluktuacji kadrowej.

Okres piąty przypadający na lata po 2005 roku to nowy okres związany z nowym budynkiem Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej na Kampusie 600-lecia Odnowy Uniwersytetu Jagiellońskiego. Okres ten umożliwił stabilizację badań geomorfologicznych i dał nowe możliwości związane z powstaniem nowoczesnych laboratoriów. W okresie tym nastąpiła istotna stabilizacja kadry naukowej i szybki rozwój nowoczesnych badań naukowych. Należy zaznaczyć, że podejmowane w poszczególnych okresach inicjatywy badawcze były rozwijane w oparciu o nowe doświadczenia i możliwości techniczne w następnych latach. Niektóre opracowania podsumowujące określoną problematykę były finalizowane po pewnych przesunięciach czasowych.

przodki

 Po drugiej wojnie światowej struktura organizacyjna geografii w Uniwersytecie Jagiellońskim ulegała wielokrotnie zmianom. Również umieszczenie geomorfologii w jednostkach organizacyjnych podlegała zmianom. Po II wojnie światowej od 1945 r. geografia jako nauka funkcjonowała na Wydziale Filozoficznym, który w lutym 1945 r. został podzielony na dwa Wydziały: Humanistyczny i Matematyczno-Przyrodniczy. Wydział Matematyczno-Przyrodniczym, był podzielony na zakłady.  Geografia mieściła się w Zakładzie Geografii Fizycznej, którego kierownikiem był prof. dr hab. Józef Szaflarski. W roku akademickim 1948/49 istniały dwa zakłady geografii I i II, w tym jeden był bez kierownika. W roku akademickim 1949/50 kierownikiem Zakładu Geografii I został prof. dr hab. M. Klimaszewski, który wrócił z Uniwersytetu Wrocławskiego, a kierownikiem Zakładu Geografii II był prof. dr hab. J. Szaflarski, a w ramach Wydziału funkcjonował Profesor Honorowy Eugeniusz Romer.

W późniejszym okresie istniały dwie katedry, a geomorfologia była rozwijana w Katedrze Geografii Fizycznej, w której funkcjonowały dwa, a potem cztery zakłady. Geomorfologia mieściła się w Zakładzie Geografii Fizycznej kierowanym przez prof. Mieczysława Klimaszewskiego. W 1952 r. z Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UJ został wyłoniony Wydział Biologii i Nauk o Ziemi UJ, a dawne katedry połączono w Zespoły Katedr, które w następnych latach uległy przekształceniu w instytuty. Formalnie geografia mieściła się w budynku przy ul. Grodzkiej 64, ale jako jednostka UJ Instytut Geografii po wielu latach pojawił się znowu w roku 1967 r.

W dotychczasowej literaturze występowała informacja, że formalnie Zakład Geomorfologii powstał w 1967 r. lub w 1971 r. Na podstawie danych z archiwum Biblioteki Jagiellońskiej ustalono, że Zakład Geomorfologii powstał w wyniku Zarządzenia Rektora UJ prof. M. Klimaszewskiego Nr. 18 z dnia 24.04. 1970 r. Zarządzenie weszło w życie z dniem 1 maja 1970 r. W roku tym miała miejsce reorganizacja na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi, w obrębie Instytutu Geografii powstało 6 zakładów (Geomorfologii, Hydrografii, Klimatologii, Geografii Fizycznej, Geografii Regionalnej oraz Geografii Ludności Osadnictwa i Rolnictwa). Zakład Geomorfologii powstał więc w trzecim okresie rozwoju geomorfologii w UJ, a jego pierwszym kierownikiem został prof. M. Klimaszewski. W Zakładzie Geomorfologii w latach 1970-2018 zatrudnionych było 28 osób. Trzeci okres rozwoju geomorfologii charakteryzował się szybkim i planowym rozwojem tej nauki geograficznej. W okresie tym realizowany był plan naukowo-badawczy, zakładający prowadzenie na terenie Polski Południowej (Karpat, Kotlin Podkarpackich i Wyżyn), zespołowych badań geomorfologicznych.

Głównym faktem, który wpłynął na rozwój geomorfologii krakowskiej oraz określił program rozwoju tej dyscypliny było sformułowanie przez M. Klimaszewskiego zasad kartowania geomorfologicznego i koncepcji konstrukcji map geomorfologicznych w skali 1:50 000 i 1:25 000, opartych na zasadach genetyczno-chronologicznych jak również uznanie jej za priorytetową wśród zadań geografii polskiej na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r. Kartowanie geomorfologiczne i koncepcja konstrukcji map geomorfologicznych nawiązywała do idei zapoczątkowanej przez prof. Jerzego Smoleńskiego w latach 30-tych XX wieku. Ośrodek krakowski był pierwszym w Polsce, który rozpoczął szczegółowe kartowanie geomorfologiczne, później zaakceptowane i podjęte przez inne ośrodki naukowe w kraju. Przez pierwsze kilka lat rozwijało się ono spontanicznie. Ogólnie zarysowana koncepcja i legenda mapy były precyzowane i udoskonalane. W Krakowie odbywały się coroczne sesje naukowe, na których prezentowano wyniki prac terenowych z obszaru Polski Południowej oraz ujednolicano i udoskonalano legendę mapy. W ten sposób ewolucyjnie w ciągu wielu lat tworzyła się uniwersytecka szkoła geomorfologiczna związana z kartowaniem i koncepcją konstrukcji map geomorfologicznych.

Podjęcie kartowania geomorfologicznego rozpoczęło okres dynamicznego rozwoju geomorfologii. Stało się ono impulsem do szczegółowych studiów nad genezą i wiekiem rzeźby Polski, badanie tektonicznych i klimatycznych jej uwarunkowań. Przyczyniło się do zdominowania przedwojennego kierunku opisowo-systematycznego, studiami genetyczno-chronologicznymi. Kartowanie zainspirowało powstanie licznych rozpraw i syntez naukowych, będących wynikiem indywidualnych prac terenowych. Na podstawie zebranych podczas kartowania materiałów napisano wiele rozpraw habilitacyjnych, doktorskich i prac magisterskich. Większość powstałych w omawianym okresie opracowań dotyczyła zagadnień modelowania rzeźby w okresie czwartorzędowym. Słabiej rozwijały się badania rzeźby przedczwartorzędowej. Powstanie Zakładu Geomorfologii w tym okresie spowodowało skoncentrowanie badań na zagadnieniach rozwoju rzeźby Polski Południowej i rozwoju nowej problematyki badań związanej z geomorfologią dynamiczną. Z tym okresem związane są główne syntezy regionalne i monografie geomorfologiczne różnych regionów Polski Południowej (Karpat, Kotlin Podkarpackich, Wyżyn), które zostały opublikowane w latach 70-tych i 80-tych. Po wcześniejszych szczegółowych badaniach rzeźby prawie całych Tatr Polskich (1950-64) M. Klimaszewski sformułował nowy pogląd na rozwój geomorfologiczny Tatr w okresie trzecio- i czwartorzędowym (Klimaszewski 1972, 1988). Był autorem nowej koncepcji dotyczącej zlodowacenia Tatr. Wykazał istotne znaczenie rzeźby preglacjalnej na przebieg glacjacji i deglacjacji oraz rozmiary erozji lodowcowej (Klimaszewski 1972, 1973, 1988). Ustalił prawidłowości rozwoju rzeźby wysokogórskiej. W obszarze Karpat Fliszowych pierwszy stwierdził występowanie pokryw soliflukcyjnych i na ich podstawie określił rozmiary transformacji stoków i grzbietów górskich w okresie klimatu peryglacjalnego (Klimaszewski 1971b). Sformułował również teorię rozwoju stoków skalnych (Klimaszewski 1971a).

W okresie tym badania M. Tyczyńskiej w okolicach Krakowa pozwoliły na przedstawienie (Tyczyńska (1978) interesującego poglądu na temat genezy i wieku serii żwirowych występujących w Kotlinie Sandomierskiej. Autorka wiązała ich powstanie z akumulacją deltową karpackich i wyżynnych dopływów Wisły w ich odcinkach ujściowych do mioceńskiego zbiornika morskiego. Wcześniejsze badania M. Kuci-Lubelskiej (1966) oraz S. Dżułyńskiego wraz z zespołem (1968) nad genezą serii witowskiej udokumentowały czwartorzędowy wiek i fluwialną genezę omawianej pokrywy żwirowej.

Metoda kartowania geomorfologicznego została również zastosowana do analizy przebiegu ruchów tektonicznych w neogenie i czwartorzędzie oraz określenia ich wpływu na rzeźbę Karpat (Zuchiewicz 1978, 1984a, 1984b, 1984c). Stwierdzone w omawianym okresie prawidłowości rozwoju rzeźby Polski Południowej są aktualne do dziś, uszczegółowione jedynie przez badania późniejsze. Stały się one podstawą do napisania syntezy problemowej „Geomorfologia Polski t. 1 (1972) pod redakcją M. Klimaszewskiego.

Kartowanie geomorfologiczne zapoczątkowało również nowy kierunek badań stosowanych, których przykładem jest nie tylko szereg opracowań rzeźby terenu poszczególnych obszarów, objętych planami regionalnymi. Niestety po 1968 r nastąpił regres kartowania, związany z dużym kosztem druku barwnych map. Poza kierunkiem historycznym badań, zmierzającym do odtworzenia rozwoju rzeźby i poznania jej zasadniczych cech na podstawie szczegółowego kartowania geomorfologicznego rozwinął się kierunek dynamiczny, którego celem było poznania przebiegu, intensywności i mechanizmu dzisiejszych procesów morfogenetycznych w oparciu o systematyczne obserwacje i pomiary dokonywane w terenie. Badania te zapoczątkowane przez M. Klimaszewskiego (1935), szczególnie rozwinęły się po II. wojnie światowej. Cechą podstawową badań z zakresu geomorfologii dynamicznej w okresie bezpośrednio po II wojnie światowej było określenie typu i natężenia procesów na podstawie skutków ich działania (Czeppe 1960a, b). Eksperyment polowy, polegający na bezpośrednich pomiarach tempa transformacji rzeźby przez współcześnie działające procesy został zastosowany później, szczególnie w latach 70-tych i 80-tych XX wieku.

Badania fluwialne dynamiki koryt rzecznych zapoczątkowane zostały przez L. Kaszowskiego (1965). Była to praca magisterska realizowana pod kierunkiem prof. M. Klimaszewskiego. Wg. A. Kotarby (1987) opracowanie L. Kaszowskiego (1965) jest pracą o efekcie mnożnikowym. Zapoczątkowała ona bowiem nowy kierunek badawczy krakowskiej geomorfologii polegający na studiowaniu dynamiki koryt rzecznych na podstawie jakościowych i ilościowych badań przebiegu i natężenia współczesnych procesów morfogenetycznych. Badania fluwialne prowadzono początkowo w Beskidach (Kaszowski 1965, Niemirowski 1970, Krzemień 1976), a następnie w Tatrach (Kaszowski 1973, 1975, Kaszowski, Krzemień 1977, Krzemień 1985a, 1986, 1991a, 1992). Studia te polegały nie tylko na rejestracji zmian morfologicznych koryt w nawiązaniu do reżimu hydrologicznego, lecz uwzględniały również transport rumowiska rzecznego. Główne problemy badawcze koncentrowały się wokół prawidłowości współczesnej dynamiki form i transportu osadów korytowych (Kaszowski, Kotarba 1967, Niemirowski 1974) oraz morfogenetycznej roli wezbrań, ich wielkości i częstości (Kaszowski, Kotarba 1970). W korytach małych cieków górskich analizowano związki między typami, wielkością, częstością wezbrań a rozmiarami i sposobem transportu rumowiska (Kaszowski 1975). Udokumentowano zróżnicowanie przebiegu i intensywności procesów w warunkach względnie naturalnych jak i w środowisku zmienionym wskutek rolniczego zagospodarowania terenu (Niemirowski 1972). Dużym osiągnięciem było bilansowe ujęcie procesów transportu mechanicznego i chemicznego rzek karpackich (Niemirowski 1974, Krzemień 1985b, 1992). Jak wynika z dotychczasowej literatury od lat 60-tych XX wieku w sposób ewolucyjny rozwija się druga szkoła geomorfologiczna związana badaniami fluwialnymi, zapoczątkowana przez L. Kaszowskiego

Na podstawie współczesnej dynamiki koryt rzecznych, starano się również ocenić kierunki działania i natężenie procesów fluwialnych w skali całego holocenu (Kaszowski, Niemirowski 1972, Froehlich, Kaszowski, Starkel 1977). Zwrócono również uwagę na relacje między procesami stokowymi a korytowymi (Krzemień 1976, Kaszowski i Krzemień 1977). W dużych dorzeczach, migrację koryt rzecznych w dłuższej skali czasowej badano przy wykorzystaniu różnowiekowych map jak również zdjęć lotniczych (Klimek, Trafas 1972, Trafas 1975). Zastosowanie interpretacji zdjęć lotniczych w badaniach geomorfologicznych w latach 70-tych było znacznym postępem metodycznym. Kiedy pojawiła się potrzeba poznawania prawidłowości wykształcenia długich systemów korytowych i na większym obszarze zaczęły się poszukiwania nowych metod zbierania informacji o korytach rzecznych i ich opracowywania. W latach 70-tych XX wieku opracowana została instrukcja do kartowania koryt rzecznych, na podstawie której przeprowadzono kartowanie całych systemów korytowych (Kaszowski 1979, 1980, Krzemień 1981, 1984, Kaszowski, Krzemień 1999, Kamykowska et al., 2012). W tym czasie podjęto temat badań „Dynamiczna typologia koryt rzecznych w Karpatach i na ich przedgórzu”, który był finansowany przez Komisję Nauk Geograficznych PAN. W ramach tego tematu poznano strukturę wielu systemów korytowych np. Raby, dopływów Raby, potoków gorczańskich, Czarnego Dunajca, Rudawy, Uszwicy (Kaszowski, Krzemień 1977, 1979, Kaszowski 1979,1980, Krzemień 1981, 1984).

Badania z zakresu geomorfologii dynamicznej realizowane były również w Zakładzie Geografii Fizycznej UJ pod kierunkiem Z. Czeppego. Wcześniejsze badania głównych procesów morfogenetycznych na Spitsbergenie oraz zespołowe badania procesów osiadania gruntu pod wpływem zamrozu (Czeppe 1970, 1972, Czeppe, Widacki 1973, Widacki 1975) dawały Z. Czeppemu też inne możliwości rozwoju naukowego. Miał bowiem obietnicę objęcia stanowiska kierownika Zakładu Geomorfologii Dynamicznej (informacja ustna od prof. K. German). Próbą kompleksowego ujęcia dynamiki rzeźby była mapa współczesnych procesów morfogenetycznych, opracowana przez zespół: L. Kaszowskiego, A. Kotarbę, M. Niemirowskiego i L. Starkla (1966), uwzględniająca ich rodzaj, intensywność i sezonową zmienność. Metody badań współczesnych procesów morfogenetycznych w Karpatach zostały podsumowane przez L. Kaszowskiego (1970) oraz T. Gerlacha, L. Kaszowskiego i A. Kotarbę (1978).  Wśród wymienionych osiągnięć w dziedzinie badań podstawowych na uwagę zasługują również opracowania podręcznikowe. „Geomorfologia ogólna” autorstwa M. Klimaszewskiego (1961a) była pierwszym z tej dziedziny wiedzy polskim podręcznikiem uniwersyteckim. Wydane później nowe opracowanie pt. „Geomorfologia” (Klimaszewski 1978b), było znacznie rozszerzone i uzupełnione wynikami nowych badań w stosunku do poprzedniego podręcznika. Opracowanie to jest kompendium wiedzy geomorfologicznej, pod względem zakresu treści mającym niewiele podobnych sobie w literaturze światowej. W późniejszym okresie powstał kolejny podręcznik „Geomorfologii” poprawiony i dostosowany dla potrzeb dydaktyki geograficznej (Klimaszewski 1994).  Przedstawione wyżej osiągnięcia sprawiły, że Uniwersytet Jagielloński w latach 1950-78 stał się czołowym ośrodkiem w zakresie badań geomorfologicznych nie tylko w skali kraju, ale również jednym z najbardziej liczących się na świecie. Szybki rozwój i wysoką pozycję w omawianym okresie zawdzięczała geomorfologia wybitnej postaci prof. M. Klimaszewskiego oraz podjęciu kontaktów zagranicznych, umożliwiających prezentację polskich osiągnięć w tej dziedzinie wiedzy oraz zapoznaniu się z postępem badań na świecie. Po okresie izolacji polskiej nauki w pierwszych latach powojennych, kontakty zagraniczne zostały zapoczątkowane udziałem w nich M. Klimaszewskiego. W latach 70-tych zostały nawiązane kontakty i podpisane umowy o współpracy naukowej z zagranicznymi ośrodkami geomorfologicznymi m.in: NRD, Czechosłowacją, Finlandią, Szwecją, Belgią, Francją, Wielką Brytanią, Węgrami, Jugosławią, RFN, Hiszpanią. Dzięki nim możliwa stała się wymiana bezpośrednia pracowników naukowych. Wykładnikiem dorobku naukowego tego okresu był rozwój kadry naukowej. W omawianym okresie 1970-78 r. zostały przeprowadzone 4 doktoraty z zakresu geomorfologii pod kierunkiem prof. M. Klimaszewskiego (tab. 2). Do niepowodzeń tego okresu należy natomiast zaliczyć brak realizacji projektu utworzenia w Instytucie Geografii UJ Zakładu Geomorfologii Dynamicznej pod kierunkiem prof. Z. Czeppego.

Okres czwarty rozwoju geomorfologii w UJ przypada na lata 1978-2005. Po odejściu prof. M. Klimaszewskiego na emeryturę w 1978 r, opiekę nad Zakładem Geomorfologii przejęli prof. Z. Czeppe (1978-1981) i prof. I. Dynowska (1983-86). W latach 1981-83 i 1986-1995 funkcję kierownika zakładu sprawował doc. dr hab. Ludwik Kaszowski. Od roku 1995 funkcję tę pełni prof. dr hab. Kazimierz Krzemień. Pod koniec tego okresu 28 czerwca 2000 r. Instytut Geografii UJ został przemianowany na Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ. Wiązało się to przede wszystkim z rozszerzającym się profilem badawczym i dydaktycznym (Jackowski 2008). W latach 1970-2005 w Zakładzie Geomorfologii prowadzone były badania indywidualne i zespołowe, zarówno z zakresu geomorfologii historycznej jak i dynamicznej w ramach ogólnego tematu „Ewolucja i współczesna dynamika rzeźby wybranych obszarów górskich i przedgórzy”. Obejmowały one swoim zasięgiem tereny Polski Południowej jak również wiele obszarów poza granicami kraju. Możliwe to było dzięki kontynuacji zapoczątkowanej wcześniej międzynarodowej współpracy naukowej jak i nawiązaniu nowych kontaktów m. in. z uniwersytetami w St. Andrews, Liége, Clermont-Ferrand, Bordeaux, Salzburgu, Wilnie i Lwowie oraz uczestnictwu w ekspedycjach Krakowskiego Oddziału Polskiego towarzystwa Przyjaciół Nauk w Hindukusz (1977), Atlas Wysoki (1980), Andy (1985), Alpy Włoskie (1987, 1994, 1995).

W omawianym okresie w ośrodku krakowskim intensywnie rozwijali badania naukowe prof. prof. Leszek Starkel, Adam Kotarba, Kazimierz Klimek dzięki ich życzliwości cześć pracowników Zakładu Geomorfologii UJ była włączana do krajowych i międzynarodowych programów naukowych. Badania te dotyczyły głównie problematyki z zakresu geomorfologii dynamicznej w Beskidach i Tatrach. Efektem tych badań był udział geomorfologów z UJ w roboczych dyskusjach, w opracowaniach naukowych oraz w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych. Cykliczne spotkania organizowane przez prof. L. Starkla oraz prof. A. Kotarbę w IG i PZ PAN, a potem przez prof. K. Klimka na Wydziale Nauk o Ziemi UŚ dawały młodym geomorfologom możliwość dobrych kontaktów z geomorfologami polskimi i zagranicznymi. Przykładem takich konferencji było sympozjum Komisji Eksperymentu Polowego w Geomorfologii MUG, które odbyło się w Krakowie i Karpatach w 1979 r. (Krzemień 1979) oraz konferencje fluwialne w Karpatach (Kaszowski, Krzemień 1976). Ponad to pracownicy UJ brali udział w projektach badawczych, konferencjach naukowych i publikacjach (Kaszowski, Krzemień 1983,1984, Kaszowski, Kotarba 1985 Krzemień, Libelt 1995, 1996, Kotarba Krzemień 1996, Kotarba et al., 1987.), a także w konferencjach na UŚ (Pietrzak 1997, Krzemień 2000). W czwartym okresie podejmowane były różne inicjatywy zespołowe. W latach 1978-84 dzięki finansowaniu przez Komitet Badań Naukowych PAN, pracownicy Zakładu Geomorfologii (M. Tyczyńska, S. Chmielowiec i B. Izmaiłow) i magistranci przeprowadzili szczegółowe kartowanie geomorfologiczne obszaru Miejskiego Województwa Krakowskiego w skali 1:10 000 i 1:25 000. Stało się ono o podstawą opracowania mapy rzeźby wymienionego wyżej obszaru. Badania paleogeomorfologiczne dotyczyły przemian rzeźby głównie w okresie schyłku plejstocenu i w holocenie. Analiza morfologii, struktury i tekstury wydm śródlądowych oraz budujących je osadów w Kotlinach Podkarpackich, także w pasie wyżyn w dorzeczu górnej Wisły (Izmaiłow 1975, 1992, 1995a, Izmaiłow, Nalepka 1994, Izmaiłow 2001) zmierzała do określenia wieku i prawidłowości rozwoju tych form. Przeprowadzone zostały również badania wydm na terenie południowo-zachodniej Litwy (Izmaiłow 1993, 2006). Interesujących wyników dostarczyły badania dotyczących modelowania rzeźby w cyrkach polodowcowych Tatr Zachodnich w okresie postglacjalnym i sedymentacji w ich obrębie (Libelt 1988, 1990, Kaszowski, Krzemień Libelt 1988, Libelt, Obidowicz 1994, Krzemień, Libelt 1995). W 1985 r. została wydana mapa współczesnych procesów morfogenetycznych TPN (Kaszowski, Kotarba 1985), a także mapa geomorfologiczna Tatr Polskich (Klimaszewski 1985), a w 1988 r. „Rzeźba Tatr Polskich” M. Klimaszewskiego. W tej obszernej monografii, opracowanej na podstawie wieloletnich badań zostały sformułowane ogólne prawidłowości rozwoju obszaru wysokogórskiego. Problematyce rozwoju rzeźby Tatr i Karpat fliszowych poświęcone były również inne prace Klimaszewskiego (1987a, 1987b, 1993), uwzględniające również zagadnienia ruchów orogenicznych (Klimaszewski 1989). Za podsumowujące dorobek naukowy M. Klimaszewskiego można też uznać prace dotyczące kartowania geomorfologicznego (Klimaszewski 1978a) i wieku rzeźby Polski (Klimaszewski 1980). Problem wpływu ruchów tektonicznych na ewolucję i wykształcenie form dolinnych poruszany był wielokrotnie przez W. Zuchiewicza (1981b, 1983) W. Zuchiewicz opracował również stratygrafię osadów w wybranych obszarach Karpat. Wspomniany autor zwrócił także uwagę na możliwości wykorzystania analiz morfometrycznych w charakterystyce rzeźby (Zuchiewicz 1981a). W latach 2000-2005 podjęto opracowania dotyczące holoceńskiej ewolucji dolin wyżynnych np. Nidzicy (Michno 2004) i karpackich np. górnej Wisłoki (Sobiecki 2000), a także struktury i tekstury wydm w dorzeczu górnej Wisły (Izmaiłow 2001). Prace te zostały zrealizowane po dłuższej przerwie w badaniach z zakresu geomorfologii historycznej. W jednej z recenzji prof. H. Maruszczak zwrócił uwagę, że w Zakładzie Geomorfologii UJ znowu zaczęto rozwijać „drugą nogę” geomorfologii – geomorfologię historyczną.

Okres ten zaowocował w bardzo ciekawe opracowanie na temat przekształcanie stoków o budowie fliszowej przez procesy masowe podczas katastrofalnych opadów (Gorczyca 2004). W monografii tej opracowano model przekształcania stoków przez ruchy masowe w warunkach stanu metastabilnej równowagi dynamicznej oraz progowe wartości parametrów charakteryzujących opady generujące katastrofalne ruchy masowe. Badania współczesnej dynamiki rzeźby koncentrowały się na problematyce fluwialnej, denudacyjnej i eolicznej bądź dotyczyły kompleksowej charakterystyki współczesnych procesów rzeźbotwórczych. Kilkuletnie pomiary przebiegu oraz skutków ilościowych deflacji i depozycji eolicznej powyżej górnej granicy lasu w Tatrach (Izmaiłow 1984a, 1984b, 1985, 1986) pozwoliły uznać procesy eoliczne za jedne z najbardziej efektywnych we współczesnym modelowaniu tych obszarów. Długoletnie pomiary procesów korytowych w potokach tatrzańskich oraz badania porównawcze, w Alpach (Masyw Cevedale), w górach Szkocji (Cairngorm, Gramphian), w Masywie Centralnym (Monts Dore) we Francji dały podstawę do określenia ich znaczenia w rozwoju rzeźby masywów wysokogórskich (Kotarba et al., 1987, Kaszowski, Krzemień 1989, Krzemień 1991a, 1992). W badaniach tych zwrócono szczególną uwagę na bilansowe ujęcie procesów transportu mechanicznego i chemicznego rzek oraz oceny ich morfologicznej roli w transformacji danego obszaru (Chełmicki et al., 1993), wyróżniono różne morfodynamiczne typy koryt rzecznych (Kaszowski 1979, Kaszowski, Krzemień 1986) i określono tendencje współczesnego rozwoju koryt rzecznych (Kaszowski, Niemirowski, Trafas 1976, Kaszowski, Krzemień 1979 Krzemień 1981, 1985a, 1985b, 1991a, 1991b, 1991c, 1992b, 1994, Krzemień, Chełmicki 1996). Procesy fluwialne były również rozpatrywane w powiązaniu z modelowaniem stoków (Kotarba et al., 1987). Stwierdzono dużą rolę spływów gruzowych we współczesnym modelowaniu obszarów wysokogórskich (Krzemień 1988, 1992a). Geomorfologicznemu uwarunkowaniu górnej granicy lasu w Tatrach była poświęcona praca K. Krzemienia et al., (1995). Wyniki badań i obserwacji przeprowadzonych w Hindukuszu, Andach, Alpach, Tatrach, Masywie Monts Dore i w Atlasie Marokańskim, stworzyły możliwości do określenia prawidłowości, dotyczących piętrowości form i procesów morfogenetycznych w obszarach wysokogórskich (Kaszowski 1984, 1985, 1992, 1995, Kotarba et al., 1987, Krzemień 1991b, 1992, Krzemień et al, 1995, Krzemień, Sobiecki 2004, Krzemień et al., 2004). Badania typu ekspedycyjnego pozwoliły na poznanie prawidłowości przebiegu procesów morfogenetycznych także w innych strefach morfoklimatycznych (Dłużewski, Krzemień 2003, Izmaiłow et al., 2003, Izmaiłow, Michno 2004). W okresie 1978-2005, na podstawie zebranych wyników badań w różnych obszarach przeprowadzono cztery habilitacje i sześć doktoratów (tab. 2, 3). Część prac, prowadzonych w ramach współpracy międzynarodowej, było prezentowanych podczas czterech seminariów polsko-francuskich, organizowanych w Krakowie i Clermont-Ferrand w latach 1987, 1990, 1993 i 1996 (Kaszowski, Krzemień 1989, Krzemień 1991a, 1995a, Kaszowski 1995, Libelt 1995, Święchowicz 1995a, Krzemień, Chełmicki 1997). Nowy etap badań dynamiki rzeźby zapoczątkowało powstanie w 1984 r. Stacji Naukowej IG UJ w Łazach koło Bochni na Pogórzu Wielickim. Inicjatorem jej powstania był prof. Z. Czeppe, a głównym organizatorem i pierwszym kierownikiem – doc. dr hab. L. Kaszowski. Od samego początku Stację organizowali też dr hab. K. Krzemień i dr hab. W. Chełmicki, a w późniejszym okresie również mgr M. Angiel i mgr inż. M. Klimek.

Od 1986 r. rozpoczęto tam systematyczne pomiary procesów spływu i spłukiwania (Święchowicz 1992, 1995b, 1999, 2002), procesów fluwialnych (Krzemień 1995b, 1995c, Krzemień, Sobiecki 1998) i eolicznych (Izmaiłow 1994, 1995b, 1998) w obrębie zlewni eksperymentalnych, na poletkach doświadczalnych i w stałych punktach pomiarowych. Badania prowadzone w terenie rolniczo użytkowanym mają na celu określenie wpływu działalności człowieka na przebieg procesów morfogenetycznych oraz określenie roli tych procesów w obiegu materii mineralnej. Antropogeniczne przemiany rzeźby badane są również w dłuższym przedziale czasowym przy wykorzystaniu źródeł historycznych i archiwalnych materiałów kartograficznych (Pietrzak 1997). Były one częścią realizowanych pod kierunkiem L. Kaszowskiego szerszych, wieloletnich tematów „Struktura, geneza i funkcjonowanie systemów fizyczno-geograficznych progu Karpat”, rozszerzonego w 1993 r, dzięki uzyskaniu funduszy z Komitetu Badań Naukowych na „Obieg i transformacja antropogenicznych zanieczyszczeń w obrębie geosystemów progu Pogórza Karpackiego”. Pierwsze wyniki badań zostały opublikowane w trzech tomach pod redakcją L. Kaszowskiego i W. Chełmickiego w latach 1995-1998 . Brali w nich udział zarówno pracownicy jak i magistranci, piszący prace z zakresu geomorfologii. Ponadto opublikowano dwie monografie będące wynikiem długoletnich badań prowadzonych w rejonie Stacji w Łazach (Święchowicz 2002a, b, c, Pietrzak 2002). Stacja pełni więc funkcje badawczą i dydaktyczną. Ułatwia również kontakty naukowe z ośrodkami zagranicznymi, stanowiąc bazę dla prac terenowych, prowadzonych w rejonie Pogórza Wielickiego i Kotliny Sandomierskiej przez geomorfologów z innych państw oraz miejsce spotkań i konferencji międzynarodowych (polsko-szwedzkie sympozjum geomorfologiczne w 1992 r., polsko-ukraińskie sympozjum z geografii fizycznej w 1997 r., polsko-francuskie sympozjum w 1993 r. oraz polsko-rosyjskie 2012). W latach 90-tych XX wieku w związku z nawiązaniem współpracy naukowej z Parkami Narodowymi: Pienińskim i Magurskim, podjęto również opracowania dotyczące charakterystyki rzeźby tych obszarów oraz oceny wpływu działalności gospodarczej na jej przekształcanie. Były one realizowane zarówno przez pracowników jak i magistrantów Zakładu Geomorfologii IG UJ.

geom

W nowych warunkach doszło do skonsolidowania zespołu geomorfologów i rozwoju badań naukowych w Zakładzie Geomorfologii UJ. W omawianym okresie (2005-2018) obroniono 15 rozpraw doktorskich i przeprowadzono 6 postępowań habilitacyjnych (tab. 2, 3). Ponadto zostało obronionych 59 prac magisterskich. Wyraźnie wzrosła liczba realizowanych projektów badawczych i opracowań naukowych o zasięgu krajowym i międzynarodowym. Było to związane z nowym obiektem na Kampusie, ale również z rozwojem Stacji Naukowych w Łazach i Magurskim Parku Narodowym, a także z większą współpracą krajową i międzynarodową. W okresie tym rozszerzono zakres badań naukowych. Współczesna problematyka badawcza obejmuje: „Ewolucję i dynamikę rzeźby wybranych obszarów górskich i wyżynnych (Karpaty, Wyżyny Polskie, Alpy, Masyw Centralny, Góry Szkocji, Andy, Wyspy Zielonego Przylądka, Atlas, Antyatlas, obszary górskie Grecji). Badania obejmują: rzeźbę gór wysokich, średnich i obszarów wyżynnych; systemy korytowe i stokowe, denudację mechaniczną i chemiczną, plejstoceńską i holoceńską ewolucję wybranych obszarów, wpływ działalności człowieka na przebieg procesów morfogenetycznych i na rzeźbę oraz procesy eoliczne i mrozowe. W związku z nowymi możliwościami w nowym budynku Instytutu rozwijane są badania osadów i pokryw czwartorzędowych oraz badania dendrogeomorfologiczne. Aktualnie tematy te realizowane są przez 8 pracowników (1-prof., 3 dr hab., 3 dr, 1 mgr inż.,) i kilku doktorantów (tab. 1, ryc. 1). Nowoczesne laboratoria na III Kampusie UJ takie jak: sedymentologiczne, niskich temperatur oraz dendrogeomorfologiczne umożliwiają dalszy rozwój badań geomorfologicznych. Na dalszy rozwój badań ma szczególny wpływ, zorganizowane od podstaw, przez D. Wrońską-Wałach i doposażone przez E. Gorczycę laboratorium dendrogeomorfologiczne. Dzięki stażowi D. Wrońskiej-Wałach w Davos w Szwajcarii i jej kontaktom zagranicznym możliwe było zorganizowanie nowoczesnego laboratorium. Dzięki temu laboratorium powstały liczne opracowania dotyczące zdarzeń ekstremalnych w różnych obszarach górskich, w których nie było wcześniejszych zapisów o zdarzeniach meteorologicznych i tektonicznych (Wrońska-Włach 2009, 2010, Wrońska-Wałach et al., 2012, Morawska, Wrońska-Wałach 2011, Gorczyca et al., 2014). Dzięki udziałowi w projektach badawczych możliwe było doposażenie pozostałych laboratoriów i zakupienie sprzętów do pomiarów terenowych i pozyskiwania prób osadów. Również dzięki modernizacji Stacji Naukowej w Łazach realizowano nowy program badawczy (Święchowicz 2012) zmierzający do określenia progów opadowych inicjujących procesy erozyjne w zlewniach użytkowanych rolniczo. W omawianym okresie na podstawie wieloletnich badań terenowych została opublikowana rozprawa habilitacyjna A. Michno (2013). W publikacji zwrócono uwagę na znaczenie morfologicznych uwarunkowań dla agradacji dna doliny Szreniawy. Uwzględniono wpływ lokalnych cech rzeźby na wykształcenie osadów budujących dno doliny Szreniawy. W opracowaniu określono również tempo agradacji na równinie zalewowej tej doliny i dokonano porównań tych warunków z innymi obszarami. Podobną problematykę zawiera rozprawa J. Szmańdy (2013) z UP, która dotyczy zapisu warunków depozycji w uziarnieniu aluwiów pozakorytowych (tab. 3). W ostatnim okresie nadal rozwijana była problematyka fluwialna dzięki realizacji dwóch rozpraw habilitacyjnych (Gorczyca 2016, Zawiejska 2017). Prace te zwracają szczególną uwagę na problem regulacji koryt rzecznych i ich renaturyzacji (Gorczyca 2016) oraz na współczesne parametry koryt rzek karpackich i możliwości ich rewitalizacji (Zawiejska 2017). W ostatnim okresie powstało kilka innych opracowań fluwialnych podsumowujących wiedzę z zakresu metodycznego jak również prawidłowości dynamiki systemów fluwialnych w obszarach górskich (Korpak 2007a, b, Krzemień (red.) 2012, Łyp 2016, Liro 2017, Gorczyca et al., 2017). Część opracowań dotyczy również oddziaływania bobrów na systemy fluwialne (Gorczyca 2016, Giriat et al., 2016, Gorczyca et al., 2018). Zaraz po przeniesieniu Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ do nowej siedziby, Zakład Geomorfologii był współorganizatorem VII Zjazdu Geomorfologów Polskich (Kotarba et al., 2005). Podczas Zjazdu sygnalizowano potrzebę przygotowania opracowania współczesnej ewolucji rzeźby Polski w ujęciu regionalnym (Kotarba 2005). Po trzech latach została przygotowana przez wieloautorski zespół obszerna monografia, w której brali udział również pracownicy Zakładu Geomorfologii UJ (Starkel et al., 2008).W tym czasie powstały opracowania podsumowujące te badania (Izmaiłow et al., 2003, Wrońska 2005, Gorczyca, Krzemień 2006). Okres 1978-2004 był okresem stosunkowo trudnym dla geomorfologii w UJ. Zespół geomorfologów w IGiGP UJ podlegający częstym fluktuacjom, uległ znacznemu odmłodzeniu. W okresie tym w Zakładzie Geomorfologii zatrudnionych było pięciu pracowników naukowo-dydaktycznych (w tym jeden samodzielny) oraz jeden pracownik naukowo-techniczny, ponadto w zakładzie były początkowo dwie doktorantki. Zespół ten był na etapie wypracowywania dalszego kierunku rozwoju badań geomorfologicznych, co nie należało do zadań łatwych, wziąwszy pod uwagę 150-letnią tradycję i wielkie osiągnięcia tej dziedziny nauki w Uniwersytecie Jagiellońskim w latach minionych. Podejmowana była jednak problematyka, uznana za priorytetową (Kozarski 1987), dotycząca rozwoju rzeźby w czwartorzędzie, przebiegu współczesnych procesów morfogenetycznych oraz funkcjonowania geoekosystemów, zarówno w środowisku naturalnym jak i znacznie zmienionym przez człowieka. W okresie tym podczas Jubileuszu geografii krakowskiej (1849-1999) dokonano podsumowania rozwoju geomorfologii w UJ. W tym okresie pojawiła się nowa możliwość tzn. budowa nowego Instytutu na Kampusie 600–lecia Odnowienia UJ przy ul. Gronostajowej. W okresie tym zaplanowano i zrealizowane nowe pomieszczenia i nowoczesne laboratoria. Pierwsze pomysły na nowoczesny Instytut Geografii UJ miał już w latach 20-tych XX wieku prof. L. Sawicki. Po jego śmierci pomysły te zostały zaniechane. W 1972 r. Instytut otrzymał pieniądze na nowy obiekt przy ul. Piastowskiej. Do 1980 r. przygotowano szczegółowy projekt wykonawczy, z nowoczesnymi jak na owe czasy rozwiązaniami technicznymi. Zaprojektowano wtedy nowoczesne laboratoria i pomieszczenia dydaktyczne. Laboratoria geomorfologiczne były w tym projekcie szczególnie dobrze przygotowane. Niestety kryzys ekonomiczny i załamanie dawnego systemu zniweczyły wszystkie plany. Rozbudzone nadzieje z tego okresu pozwoliły na dobre przygotowanie nowych rozwiązań w nowym obiekcie na Kampusie 600-lecia Odnowienia UJ. Nowe myślenie o perspektywach badań wiązało się z dużym zaangażowaniem pracowników naukowo-dydaktycznych. Zaplanowane obiekty w tym okresie nadal są rozwijane w aktualnych pomieszczeniach. Przeniesienie Instytutu 1 lipca 2005 r. do nowego obiektu, pozwala na wydzielenie nowego okresu w rozwoju geomorfologii w UJ.

 

W omawianym okresie podsumowano również dotychczasowe wyniki badań dotyczących rzeźby w Magurskim Parku Narodowym (Izmaiłow et al., 2009). Badania te realizowane były przez pracowników, doktorantów i magistrantów. Do monografii dołączono również mapę geomorfologiczną dotyczącą badanego obszaru. W późniejszym okresie w ramach współpracy z Bieszczadzkim Parkiem Narodowym prowadzono także badania w tym obszarze z zakresu procesów stokowych i fluwialnych. Wyniki badań były przedstawiane podczas międzynarodowych konferencji odbywających się w obiektach BdPN w Ustrzykach Dolnych. Efektem tej działalności były publikacje podsumowujące badania geomorfologów w długim okresie w Karpatach Wschodnich (Gorczyca et al., 2014), w BdPN (Gorczyca et al., 2011) oraz dotyczące rzeźby i jej współczesnych przemian (Gorczyca et al., 2016). Do ostatniego opracowania monograficznego dołączono również mapę geomorfologiczną obszaru badań, która była efektem prac terenowych.

Potrzebę przygotowania większego opracowania poświęconego oddziaływaniu turystów na rzeźbę stoków i den dolin w strefie szlaków turystycznych zauważono w Zakładzie już w połowie lat 70-tych XX wieku. Po serii badań na ten temat (Krzemień 1995a, Krusiec 1996, Gorczyca 1997, Gorczyca, Krzemień 2006, 2009, 2010, Fidelus 2006, 2013, 2014), została opublikowana monografia podsumowująca wyniki badań z tego zakresu w Tatrach i innych obszarach górskich (Fidelus-Orzechowska et al., 2017). Zwrócono w niej szczególną uwagę na uwarunkowania rozwoju i prawidłowości degradacji rzeźby stoków w obszarach wysokogórskich.

Przez cały ten czas kontynuowano również badania terenowe w Tatrach, oprócz wyżej przedstawianych. Pojawili się nowi pracownicy i doktoranci, którzy prowadzili badania nad rozwojem rzeźby tego obszaru podczas ostatniego zlodowacenia i w holocenie (Kłapyta 2008, 2010, 2012,2013, Kłapyta Kołaczek 2009, Zasadni, Kłapyta 2009, 2014, 2016), a także nad dynamiką współczesnych procesów morfogenetycznych (Płaczkowska 2016, Lubera 2016). W ostatnim czasie zostały przygotowane dwie publikacje do druku podsumowujące badania związane z rzeźbą glacjalną Tatr (Kłapyta, Zasadni, w druku) oraz ze współczesnymi procesami morfogenetycznymi (Krzemień, Kłapyta, w druku).

W ostatnich latach powrócono do badań procesu sufozji i do form, które dzięki niej powstają. W wybranych obszarach Bieszczadów zostały przeprowadzone badania w oparciu o nowe metody badań i doświadczenia z innych krajów (Bernatek-Jakiel, Kondracka 2016, Bernatek-Jakiel 2017, Bernatek-Jakiel et al., 2017). Podczas badań terenowych w wielu tematach wykonywane są mapy geomorfologiczne niezbędne do ilustrowania wyników, a niektóre są nawet zauważane na forum międzynarodowym (Zasadni, Kłapyta 2014). Ponadto prawie wszyscy uczestniczą w opracowaniach map geomorfologicznych, które są realizowane przez Stowarzyszenie Geomorfologów Polskich (Bernatek-Jakiel et al., 2014a, b). Po roku 2005 jak to wyżej zaznaczono realizowane są badania terenowe w wybranych obszarach po za Polską: w Karpatach Wschodnich (Kłapyta 2008), na Spitsbergenie (Stachnik 2017), w Iraku (Elias 2012), w Masywie Centralnym we Francji (Krzemień 2008), w górach Maroka (Dłużewski, Krzemień 2008, Izmaiłow, Krzemień 2008, Dłużewski et al. 2012, 2013, 2014), w Grecji (Krzemień et al., 2012). Ponadto pracownicy wyjeżdżają coraz częściej na konferencje naukowe z referatami naukowymi. Natomiast udział w licznych Warsztatach Geomorfologicznych i Geograficznych np. na Spitsbergen, Islandię, do Maroka, Afryki NW, S, do Azji SE, Patagonii, Chin, Nowej Zelandii daje możliwość poszerzania wiedzy, zapoznawania się z ośrodkami naukowymi i najnowszymi publikacjami (Krzemień, Dłużewski 2015, Krzemień 2016). Współczesną tematykę badawczą można podzielić na kilka grup (ryc. 1). W działalności członków Zakładu zaznacza się duża różnorodność tematyki jak na niewielki zespół. Rozwijane są nadal dwie „szkoły geomorfologiczne” (ryc. 1), a w przyszłości być może wyłonią się kolejne. Na podstawie powyższych materiałów Autorzy niniejszego opracowanie sądzą, że rozwój geomorfologii postępuje prawidłowo. W ostatnim czasie geomorfologia w UJ funkcjonuje już na innym Wydziale tzn. na Wydziale Geografii i Geologii (od 20.III. 2017 r.). Tym samym dawny Wydział BiNoZ przesał działać, ponieważ jeo pozostała część została przemianowana na Wydział Biologii.